TỐ TỤNG CÔNG ÍCH TẠI VIỆT NAM: BƯỚC TIẾN MỚI TRONG BẢO VỆ LỢI ÍCH CÔNG CỘNG VÀ NHÓM DỄ BỊ TỔN THƯƠNG

 
Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, yêu cầu bảo đảm và bảo vệ hiệu quả lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước và quyền con người ngày càng được đặt ra một cách cấp thiết. Trong bối cảnh đó, chế định tố tụng công ích khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công là một công cụ pháp lý quan trọng, góp phần khắc phục những khoảng trống trong cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của xã hội, đặc biệt đối với các nhóm chủ thể yếu thế, dễ bị tổn thương.
 
Việc nghiên cứu, xây dựng và từng bước triển khai cơ chế tố tụng công ích không chỉ mang ý nghĩa thực tiễn đối với hoạt động của các cơ quan tư pháp, mà còn có giá trị lý luận sâu sắc trong việc khẳng định vai trò trung tâm của pháp luật trong điều chỉnh các quan hệ xã hội và bảo vệ công lý.
 
Tố tụng công ích được hiểu là cơ chế pháp lý cho phép một chủ thể được Nhà nước trao quyền, cụ thể là Viện kiểm sát nhân dân, khởi kiện hoặc tham gia tố tụng nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của các nhóm chủ thể không có khả năng hoặc gặp nhiều trở ngại trong việc tự mình thực hiện quyền khởi kiện. Khác với tố tụng dân sự truyền thống vốn dựa trên nguyên tắc tự định đoạt của đương sự, tố tụng công ích nhấn mạnh vai trò chủ động của Nhà nước trong bảo vệ trật tự công và các giá trị xã hội nền tảng.
 
Về phương diện hiến định, cơ chế này phù hợp với Hiến pháp năm 2013, trong đó ghi nhận trách nhiệm của Nhà nước trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời khẳng định nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Về phương diện thực tiễn, tố tụng công ích góp phần khắc phục tình trạng “khoảng trống bảo vệ pháp lý” trong các lĩnh vực như môi trường, an toàn thực phẩm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cũng như trong việc bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và nạn nhân của bạo lực gia đình.
 
Hiện nay, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và các luật tố tụng liên quan chưa có quy định đầy đủ về tố tụng công ích thuần túy. Tuy nhiên, VKSND đã có quyền khởi kiện hạn chế trong một số trường hợp bảo vệ tài sản Nhà nước, lợi ích công (Điều 187 BLTTDS 2015). Trong những năm gần đây, cùng với yêu cầu cải cách tư pháp và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là mô hình tố tụng công ích của Trung Quốc, Việt Nam đã có những bước đi thận trọng nhưng rõ nét trong việc mở rộng vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong lĩnh vực này.
 
 Dấu mốc quan trọng là việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 về thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công cộng.
 
Trên cơ sở đó, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã và đang triển khai việc xây dựng các văn bản hướng dẫn, quy chế phối hợp liên ngành và quy trình nghiệp vụ, từng bước hình thành khung pháp lý cơ bản điều chỉnh hoạt động khởi kiện vụ án dân sự công ích.
 
Thực hiện nghiêm túc quán triệt của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và kế hoạch số 58/KH-VKS ngày 26/12/2025 của Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Tuyên Quang về việc triển khai thi hành Nghị quyết số 205/2025QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích, lãnh đạo Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 2 đã triển khai việc đến các toàn thể Kiểm sát viên, Chuyên viên trong đơn vị học tập, nghiên cứu Nghị quyết, Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-KTNN-TTCP-BCA-BTP-BTC-BCT-BXD-BYT-BNNMT-BVHTTDL-BDTTF ngày 03/11/2025  về hưỡng dẫn thi hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội và Quy chế phối hợp số 01/2025/QCPH-VKSNDTC-HLHPNVN-HNCTVN-HBVQTEVN- HBTNKTVTMCVN-HBVTNVMTVN-HKHКТАТТPVN-HBVNTDVN ngày 03/11/2025 và  Hướng dẫn số 42/HD-VKSTC ngày 28/11/2025 của Viện Kiểm sát tối cao; chỉ đạo sát sao các Kiểm sát viên, Chuyên viên trong đơn vị tham gia đầy đủ các hội nghị tập huấn của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Tuyên Quang về triển khai, hướng dẫn thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15; Giao cho Phó viện trưởng phụ trách nghiên cứu chỉ đạo Kiểm sát viên nghiên cứu, triển khai, thu thập nguồn vụ việc để thực hiện kiến nghị, nghiên cứu kế hoạch tuyên truyền nghị quyết 205/2025/QH15 đến các xã thuộc địa bàn quản lý; đơn vị đã tổ chức được cuộc họp để các Kiểm sát viên trao đổi, thảo luận, hướng dẫn các đồng chí trẻ  ít kinh nghiệm trong đơn vị về những nội dung còn chưa nắm rõ nội dung của nghị quyết. Trong thời gian tới đơn vị sẽ đẩy mạnh công tác tuyên truyền về Nghị quyết 205/2025/QH15 đến với nhân dân đặc biệt là các đối tượng yếu thế như trẻ em, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng, người cao tuổi, ... của các xã trên địa bàn hoạt động của đơn vị, đồng thời yêu cầu các Kiểm sát viên, Chuyên viên nắm tình hình, thu thập tích cực nguồn kiến nghị để đảm bảo có cho việc thực hiện Viện Kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự công ích khi kết thúc thí điểm sớm.
 
Trong quá trình nghiên cứu, triển khai áp dụng các quy định mới, việc phát sinh vướng mắc là khó tránh khỏi. Trước hết, do quy định còn mới, việc xác định lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước làm căn cứ khởi kiện và phân định với các tranh chấp dân sự thông thường vẫn còn nhiều lúng túng, thận trọng trong quyết định khởi kiện của Viện kiểm sát nhân dân. Bên cạnh đó, việc thu thập chứng cứ trong vụ án dân sự công ích phụ thuộc lớn vào sự phối hợp của các cơ quan, tổ chức liên quan, trường hợp quan hệ phối hợp chưa chặt chẽ, việc cung cấp tài liệu không đầy đủ hoặc không kịp thời hoặc việc cung cấp mang tính hình thức có thể gây khó khăn trong việc xây dựng hồ sơ khởi kiện có căn cứ vững chắc.
 
Khởi kiện vụ án dân sự công ích là lĩnh vực mới, đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ nắm vững pháp luật tố tụng dân sự mà còn phải có kiến thức chuyên sâu về các lĩnh vực chuyên ngành như đất đai, môi trường, xây dựng, tài chính – ngân sách. Trong khi đó, kinh nghiệm thực tiễn và kỹ năng tranh tụng trong các vụ án dân sự công ích của đội ngũ Kiểm sát viên vẫn đang trong quá trình tích lũy.
 
Để nâng cao hiệu quả thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích của Viện kiểm sát nhân dân trong thời gian tới, cần tập trung vào một số định hướng và giải pháp trọng tâm sau đây:
 
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện pháp luật tố tụng theo hướng ghi nhận rõ ràng và đầy đủ hơn chế định tố tụng công ích, trong đó làm rõ khái niệm, phạm vi, tiêu chí xác định lợi ích công cộng và điều kiện khởi kiện.
 
Thứ hai, tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho đội ngũ Kiểm sát viên về kiến thức liên ngành, kỹ năng thu thập, đánh giá chứng cứ và kỹ năng tranh tụng trong các vụ án dân sự công ích.
 
Thứ ba, xây dựng và củng cố cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả giữa Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án và các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan, bảo đảm việc chia sẻ thông tin và hỗ trợ nghiệp vụ được thực hiện kịp thời, thực chất.
 
Thứ tư, đẩy mạnh tổng kết thực tiễn thí điểm, kịp thời rút ra bài học kinh nghiệm và nhân rộng các mô hình, cách làm hiệu quả, làm cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực hiện trên phạm vi rộng hơn.
 
Tố tụng công ích là một bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp và thực tiễn tư pháp ở Việt Nam, thể hiện rõ vai trò chủ động của Nhà nước trong việc bảo vệ lợi ích công cộng và các nhóm yếu thế trong xã hội. Mặc dù còn nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai, song với việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực của đội ngũ Kiểm sát viên và tăng cường phối hợp liên ngành, chế định tố tụng công ích hứa hẹn sẽ trở thành một công cụ hữu hiệu góp phần bảo vệ công lý, củng cố niềm tin của nhân dân vào pháp luật và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
 
Tác giả: Lý Văn Hùng – VKSND khu vực 2, Tuyên Quang