BÀN VỀ THẨM QUYỀN CỦA VIỆN KIỂM SÁT TRONG VIỆC KIỂM SÁT VIỆC THI HÀNH BIỆN PHÁP XỬ LÝ CHUYỂN HƯỚNG TẠI CỘNG ĐỒNG

 
Xử lý chuyển hướng là một trong những điểm mới có ý nghĩa quan trọng của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024. Đây là một trong những nội dung thể hiện rõ sự thay đổi trong chính sách tư pháp đối với người chưa thành niên, từ việc chú trọng xử lý hành vi phạm tội sang tăng cường giáo dục, phục hồi, hỗ trợ và tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng.
 
1. Quy định của pháp luật về thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng
 
Luật đã quy định tương đối cụ thể về thẩm quyền áp dụng, trình tự, thủ tục và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, UBND cấp xã nơi người chưa thành niên cư trú là chủ thể tổ chức thi hành; Công an cấp xã giữ vai trò đầu mối tham mưu, quản lý hồ sơ và phối hợp thực hiện; người trực tiếp giám sát có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc, đánh giá quá trình chấp hành. Đáng chú ý, khoản 5 Điều 73 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định:
 
“Điều 73. Cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
 
5. Cơ quan đã ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng có trách nhiệm theo dõi việc thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.”
 
Có nghĩa là, cơ quan nào ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng thì cơ quan đó có trách nhiệm theo dõi việc thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Một vấn đề được đặt ra: “Nếu quyết định xử lý chuyển hướng do Cơ quan điều tra hoặc Tòa án ban hành, trong quá trình thi hành thì Viện kiểm sát có thẩm quyền kiểm sát việc thi hành quyết định đó hay không?” Đây không chỉ là vấn đề liên quan đến cơ chế kiểm soát quyền lực mà còn là cơ chế để bảo vệ quyền và lợi ích của người chưa thành niên.
 
2. Cơ sở pháp lý về vai trò của Viện kiểm sát trong xử lý chuyển hướng
 
Luật Tư pháp người chưa thành niên trao cho Viện kiểm sát vị trí đáng kể trong cơ chế xử lý chuyển hướng. Theo Điều 52 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định:
 
“Điều 52. Thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
 
1. Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, trừ trường hợp vụ án có yêu cầu giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản.
 
2. Thẩm phán, Hội đồng xét xử có thẩm quyền áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng quy định tại Điều 36 của Luật này.”
 
Như vậy, Viện kiểm sát không chỉ là cơ quan kiểm sát mà trong một số trường hợp còn trực tiếp là chủ thể ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Đặc biệt, trong quá trình thi hành, Điều 86 quy định cơ quan đã ra quyết định, trong đó có Viện kiểm sát, có thẩm quyền xem xét, quyết định việc thay đổi biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng khi có căn cứ luật định. Điều 90 cũng giao cho cơ quan đã ra quyết định xem xét, quyết định việc chấm dứt trước thời hạn.
 
Mặt khác, Điều 73 quy định cơ quan đã ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng có trách nhiệm theo dõi việc thi hành. Có thể thấy, pháp luật đã thiết lập mối liên hệ nhất định giữa cơ quan ra quyết định và quá trình thi hành quyết định.
 
Tuy nhiên, “theo dõi việc thi hành” của cơ quan ra quyết định không đồng nhất với “kiểm sát việc thi hành” của Viện kiểm sát. Theo chức năng hiến định và chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, Viện kiểm sát phải giữ vị trí khách quan trong việc kiểm tra tính hợp pháp của hoạt động tư pháp, phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật. Do đó, cần phân biệt rõ hai cơ chế này để tránh đồng nhất vai trò của Viện kiểm sát với vai trò của cơ quan tổ chức thi hành.
 
3. Những vấn đề pháp lý đặt ra
 
Điểm đáng chú ý của Luật Tư pháp người chưa thành niên là quy định khá chi tiết về trách nhiệm của UBND cấp xã, Công an cấp xã, người trực tiếp giám sát, gia đình và các cơ quan, tổ chức có liên quan. UBND cấp xã có trách nhiệm tổ chức thi hành; Công an cấp xã lập và quản lý hồ sơ; người trực tiếp giám sát theo dõi, giám sát, đôn đốc và đánh giá quá trình chấp hành.
 
Đặc biệt, khi người chưa thành niên vi phạm nghĩa vụ, người trực tiếp giám sát phối hợp với Công an cấp xã lập biên bản và báo cáo Chủ tịch UBND cấp xã để xem xét việc gia hạn hoặc thay đổi biện pháp.
 
Tuy nhiên, trong toàn bộ cơ chế này, Luật chưa thiết kế một cách trực tiếp, đầy đủ một chủ thể có chức năng kiểm sát độc lập quá trình thi hành tại cộng đồng tương tự như cơ chế kiểm sát thi hành án hình sự hoặc kiểm sát các hoạt động tư pháp khác. Khoảng trống này có thể dẫn đến ba hệ quả.
 
Thứ nhất, nguy cơ thiếu cơ chế kiểm soát độc lập đối với hoạt động tổ chức thi hành tại địa phương. Khi UBND cấp xã, Công an cấp xã và người trực tiếp giám sát đồng thời là các chủ thể tổ chức, quản lý và đánh giá việc chấp hành thì cần có một cơ chế kiểm sát bên ngoài để bảo đảm các hoạt động này được thực hiện đúng pháp luật.
 
Thứ hai, nguy cơ không thống nhất trong việc bảo vệ quyền của người chưa thành niên. Xử lý chuyển hướng không phải là một hình thức “miễn trách nhiệm” đơn thuần mà vẫn đặt người chưa thành niên vào một cơ chế giám sát, giáo dục với những nghĩa vụ pháp lý nhất định. Vì vậy, mọi giới hạn quyền, mọi yêu cầu giáo dục, quản lý, giám sát phải có căn cứ pháp luật và phải phù hợp với mục tiêu bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
 
Thứ ba, có thể phát sinh sự không thống nhất giữa quyết định xử lý chuyển hướng và quá trình tổ chức thi hành. Quyết định của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án có thể đúng pháp luật tại thời điểm ban hành nhưng trong quá trình thực hiện, điều kiện thực tế thay đổi hoặc việc tổ chức thi hành không đúng nội dung quyết định. Nếu không có cơ chế kiểm sát thường xuyên, kịp thời thì những sai lệch này có thể không được phát hiện hoặc khắc phục sớm.
 
4. Viện Kiểm sát nên có thẩm quyền kiểm sát việc thi hành biện pháp xử lý tại cộng đồng hay không?
 
Theo quan điểm của tác giả, cần thiết ghi nhận thẩm quyền của Viện kiểm sát trong việc kiểm sát việc thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng.
 
Trước hết, điều này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm pháp chế trong hoạt động tư pháp. Bản chất của xử lý chuyển hướng vẫn là một thiết chế pháp lý được áp dụng đối với người bị buộc tội là người chưa thành niên. Việc thực hiện quyết định xử lý chuyển hướng có thể tác động trực tiếp đến quyền tự do đi lại, học tập, sinh hoạt, quan hệ xã hội và đời sống riêng tư của người chưa thành niên. Vì vậy, quá trình thực hiện phải chịu sự kiểm soát về tính hợp pháp.
 
Thứ hai, Viện kiểm sát có vị trí phù hợp để thực hiện chức năng kiểm sát này. Viện kiểm sát tham gia xuyên suốt quá trình giải quyết vụ án có người chưa thành niên; đồng thời, trong một số trường hợp, Viện kiểm sát trực tiếp ra quyết định xử lý chuyển hướng. Việc tiếp tục kiểm sát quá trình thi hành sẽ tạo nên một cơ chế kiểm soát pháp lý liên tục, từ thời điểm quyết định được ban hành đến khi người chưa thành niên chấp hành xong biện pháp.
 
Thứ ba, cần bảo đảm tính bình đẳng trong cơ chế kiểm sát. Nếu chỉ kiểm sát việc thi hành quyết định do Viện kiểm sát ban hành thì sẽ không hợp lý, bởi mục tiêu của hoạt động kiểm sát là bảo đảm pháp luật được tuân thủ, chứ không phải kiểm tra việc thực hiện quyết định của chính Viện kiểm sát. Do đó, nếu xác lập thẩm quyền này, Viện kiểm sát phải kiểm sát việc thi hành bất kể quyết định xử lý chuyển hướng do Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hay Tòa án ban hành.
 
Cách tiếp cận này phù hợp hơn với bản chất của chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp: đối tượng kiểm sát là việc tuân theo pháp luật trong quá trình thi hành, không phải là cơ quan nào đã ban hành quyết định.
 
Nếu ghi nhận thẩm quyền này thì cần xác định theo nguyên tắc: Viện kiểm sát kiểm sát việc thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng bất kể quyết định áp dụng được ban hành bởi Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hay Tòa án. Đây là cách tiếp cận bảo đảm tính khách quan, bình đẳng và thống nhất của chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, đồng thời góp phần hoàn thiện cơ chế bảo vệ người chưa thành niên trong mô hình tư pháp thân thiện, lấy lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên làm trọng tâm.
 
Tác giả: Nguyễn Thanh Tùng