GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TRANH TỤNG CỦA KIỂM SÁT VIÊN TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ

GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TRANH TỤNG CỦA KIỂM SÁT VIÊN TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ
 
Tranh tụng tại phiên tòa hình sự là một trong những nội dung có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động tố tụng hình sự, là căn cứ để xác định sự thật vụ án và là cơ sở để Hội đồng xét xử ra bản án đúng đắn, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Trong tiến trình đẩy mạnh chuyển đổi số ngành Kiểm sát nhân dân, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và khai thác hiệu quả dữ liệu điện tử đang mở ra nhiều cơ hội nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp.
 
Nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên trong thời kỳ chuyển đổi số là yêu cầu chiến lược của cải cách tư pháp và xây dựng nền tư pháp hiện đại, chuyên nghiệp, minh bạch. Sự chuyển dịch từ hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử, từ chứng cứ vật lý sang chứng cứ, dữ liệu điện tử và phiên tòa ứng dụng công nghệ đòi hỏi Kiểm sát viên đổi mới tư duy, nâng cao năng lực và trách nhiệm nghề nghiệp.
     
   

1. Những yêu cầu mới đối với hoạt động tranh tụng của Kiểm sát viên trong bối cảnh chuyển đổi số 

Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng và quyền con người trong tố tụng điện tử: Nguyên tắc “bảo đảm tranh tụng trong xét xử” đã được quy định trong Hiến pháp năm 2013, sửa đổi năm 2025 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2025. Trong môi trường tố tụng điện tử, Kiểm sát viên không chỉ phải bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động thu thập, sử dụng chứng cứ mà còn phải bảo đảm cho các chủ thể tham gia tố tụng có khả năng tiếp cận, kiểm tra và phản biện đối với những tài liệu, dữ liệu được sử dụng để buộc tội, bảo đảm bình đẳng về khả năng tiếp cận và kiểm tra chứng cứ giữa bên buộc tội và bên bào chữa. Tố tụng điện tử đòi hỏi Kiểm sát viên phải nâng cao trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư và các thông tin thuộc phạm vi được pháp luật bảo vệ.
 
Sự thay đổi về hình thức và bản chất của chứng cứ: Trong kỷ nguyên số, bên cạnh các dạng chứng cứ truyền thống, dữ liệu điện tử ngày càng xuất hiện phổ biến như tin nhắn điện thoại, dữ liệu định vị, camera giám sát, nhật ký máy chủ, dữ liệu mạng xã hội, giao dịch điện tử hoặc dữ liệu lưu trữ trên điện toán đám mây... Những dạng chứng cứ này giàu thông tin nhưng cũng dễ bị chỉnh sửa, sao chép, mã hóa hoặc phục hồi từ thiết bị hỏng, khiến việc đánh giá giá trị pháp lý trở nên phức tạp hơn nhiều so với chứng cứ truyền thống. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu Kiểm sát viên phải có năng lực nhận diện, thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ điện tử thì mới có thể tranh tụng hiệu quả, thuyết phục và bảo vệ công lý trong môi trường tố tụng điện tử.
 
2. Thực trạng tranh tụng trong bối cảnh chuyển đổi số
 
Trong quá trình chuyển đổi số, ngành Kiểm sát nhân dân đã chủ động tổ chức triển khai nhiều nhiệm vụ số hóa gắn với hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử. Cụ thể, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Tuyên Quang trong năm 2026 đã xây dựng sơ đồ tư duy đối với 05 vụ án hình sự; kết hợp với Tòa án nhân dân tổ chức 10 phiên tòa trực tuyến; trình chiếu chứng cứ, trích xuất hình ảnh camera giám sát tại 03 phiên tòa hình sự sơ thẩm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy quá trình chuyển từ hình thức tố tụng truyền thống sang điện tử vẫn đang ở giai đoạn chuyển tiếp, còn bộc lộ những hạn chế về hạ tầng, nhân lực và phương thức vận hành. Hạ tầng công nghệ tại nhiều đơn vị còn hạn chế, việc chia sẻ dữ liệu điện tử giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án chưa thật thông suốt. Một bộ phận Kiểm sát viên vẫn còn thiên về tư duy tranh tụng truyền thống, coi công nghệ chủ yếu là công cụ hỗ trợ hành chính hơn là công cụ nâng cao chất lượng lập luận.
 
Thực trạng trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải xây dựng các giải pháp đồng bộ về thể chế, cơ sở vật chất, đào tạo nguồn nhân lực và quy trình nghiệp vụ, qua đó bảo đảm công nghệ thực sự trở thành công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng tranh tụng, đồng thời không làm ảnh hưởng đến các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự và quyền con người.
 
3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên trong thời kỳ chuyển đổi số của Viện KSND khu vực 4
 
Một là, đổi mới tư duy tranh tụng của Kiểm sát viên trong môi trường chuyển đổi số. Tranh tụng không chỉ là bảo vệ Cáo trạng mà là quá trình kiểm chứng sự thật khách quan trên cơ sở chứng cứ hợp pháp, trong đó dữ liệu điện tử ngày càng giữ vai trò trung tâm.
 
Hai là, chủ động tự đào tạo nâng cao năng lực chuyên môn về chứng cứ điện tử cho Kiểm sát viên. Việc đào tạo không chỉ dừng ở kỹ năng pháp lý truyền thống mà phải bổ sung kiến thức nền tảng về dữ liệu điện tử. Đào tạo nên gắn với tình huống thực tiễn, thông qua các phiên tòa giả định có yếu tố công nghệ, để Kiểm sát viên quen với việc đối đáp về dữ liệu điện tử trước Luật sư và Hội đồng xét xử.
 
Ba là, tăng cường phối hợp liên ngành. Kiểm sát viên phối hợp với Cơ quan điều tra, cơ quan giám định và các đơn vị an ninh mạng trong quá trình thu thập và thẩm định chứng cứ điện tử. Bên cạnh đó, cần ưu tiên trang bị máy tính cấu hình đủ mạnh, máy scan chuyên dụng, hệ thống lưu trữ tập trung dung lượng lớn và đường truyền ổn định. Mỗi đơn vị nên có cán bộ phụ trách công nghệ thông tin đủ năng lực tham mưu, hỗ trợ Kiểm sát viên trong quá trình xử lý và trình bày các dữ liệu điện tử.
 
Chất lượng tranh tụng không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà cốt lõi vẫn là bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm, trình độ pháp luật, nghiệp vụ và khả năng đánh giá chứng cứ của mỗi Kiểm sát viên. Chuyển đổi số vì vậy không chỉ là thay đổi phương thức làm việc, mà còn là động lực để đổi mới tư duy, nâng cao năng lực đội ngũ Kiểm sát viên và xây dựng nền công tố hiện đại, chuyên nghiệp, hiệu quả.
 
                                      Tác giả: Mạc Thị Ngọc Ánh – VKSKV4