NHỮNG NÚT THẮT TRONG PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ

 
Di sản thừa kế không chỉ là tài sản, mà còn là ký ức và tình cảm gia đình. Khi người để lại di sản qua đời, việc phân chia khối tài sản ấy thường trở thành tâm điểm của những tranh chấp phức tạp, nơi pháp luật và tình thân đan xen, đòi hỏi sự thấu hiểu và giải quyết khéo léo. Thực tiễn xét xử tại các Tòa án nhân dân cho thấy, nhiều vụ án thừa kế không chỉ đơn thuần là việc chia đôi mảnh đất hay căn nhà. Đằng sau những con số về diện tích, giá trị tài sản là những câu chuyện về công sức đóng góp, về sự chăm sóc cha mẹ lúc cuối đời, và cả những mâu thuẫn âm ỉ kéo dài nhiều năm giữa các thành viên trong gia đình.
 
Theo Bộ luật Dân sự 2015, khi người để lại di sản không có di chúc, di sản sẽ được chia theo pháp luật, với các thừa kế ở hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Nguyên tắc cơ bản là các thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Tuy nhiên, trên thực tế, khi áp dụng nguyên tắc này phải xét đến:
 
Công sức đóng góp: Một trong những vấn đề phức tạp nhất trong giải quyết tranh chấp thừa kế là xác định công sức đóng góp của các thành viên vào việc quản lý, duy trì và tôn tạo di sản. Pháp luật hiện hành ghi nhận quyền của người quản lý di sản được thanh toán chi phí bảo quản và có thể được xem xét công sức đóng góp. Án lệ số 05/2016/AL của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao đã đặt ra một nguyên tắc quan trọng: khi Tòa án giải quyết yêu cầu chia di sản thừa kế, nếu có đương sự thuộc diện được hưởng một phần di sản và có công sức đóng góp vào việc quản lý, tôn tạo di sản, thì phải xem xét công sức đó. Điều đặc biệt là nguyên tắc này được áp dụng ngay cả khi đương sự không có yêu cầu cụ thể, bởi yêu cầu không chia thừa kế hoặc phản đối việc chia thừa kế được xem là yêu cầu lớn hơn, bao hàm cả yêu cầu xem xét công sức. Trong thực tế, việc xác định mức độ công sức cũng gây nhiều tranh cãi. Không có con số quy định cụ thể đối với công sức này. Vì vậy, thực tiễn xét xử cần linh hoạt trong việc xem xét công sức đóng góp, ngay cả khi đương sự không đưa ra yêu cầu rõ ràng.
 
Di sản không thể chia bằng hiện vật: Một vấn đề nan giải khác là việc phân chia di sản bằng hiện vật, đặc biệt khi di sản là quyền sử dụng đất có diện tích quá nhỏ. Cũng là vấn đề phức tạp khi giải quyết tranh chấp thừa kế. Giải pháp trong những trường hợp này thường là phân chia di sản theo giá trị. Tuy nhiên, việc định giá tài sản và quyết định ai là người nhận hiện vật, ai nhận tiền cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro tranh chấp. Đôi khi, giá trị tinh thần của mảnh đất – nơi có nhà thờ tổ tiên, nơi gắn liền với ký ức gia đình – lại không thể quy đổi thành tiền bạc một cách thỏa đáng.
 
Người thứ ba ngay tình và nỗi đau của người thừa kế chính đáng: Một khía cạnh pháp lý phức tạp khác là việc bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình. Khi di sản đã được chuyển nhượng cho người khác thông qua một giao dịch hợp pháp, người thứ ba ngay tình sẽ được pháp luật bảo vệ theo quy định tại khoản 2 Điều 133 Bộ luật Dân sự 2015. Điều này đồng nghĩa với việc người thừa kế chính đáng có thể mất quyền đòi lại tài sản và chỉ còn quyền yêu cầu chia giá trị di sản. Thực tiễn xét xử cho thấy, để giải quyết hiệu quả các tranh chấp thừa kế, cần có sự kết hợp hài hòa giữa việc áp dụng pháp luật và tôn trọng thực tế. Một số giải pháp có thể được xem xét:
 
Thứ nhất, Tòa án cần linh hoạt trong việc xem xét công sức đóng góp của các đương sự, ngay cả khi họ không có yêu cầu cụ thể, đặc biệt trong những trường hợp người quản lý di sản đã bỏ nhiều công sức, chi phí để duy trì và tôn tạo tài sản. Án lệ số 05/2016/AL đã đặt nền tảng cho hướng giải quyết này.
 
Thứ hai, khuyến khích các thành viên gia đình có tài sản lập di chúc rõ ràng, minh bạch để hạn chế tranh chấp phát sinh. Di chúc không chỉ là công cụ pháp lý để phân chia tài sản, mà còn là cách thể hiện ý nguyện của người để lại di sản, giảm bớt gánh nặng cho những người ở lại.
 
Thứ ba, cần nâng cao nhận thức pháp lý cho người dân về quyền thừa kế và các thủ tục pháp lý liên quan. Nhiều tranh chấp xảy ra chỉ vì các bên không hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, hoặc không biết cách bảo vệ quyền lợi hợp pháp một cách đúng đắn.
 
Vì vậy, phân chia di sản thừa kế chưa bao giờ là câu chuyện đơn giản. Nó là sự giao thoa giữa pháp luật và đạo đức, giữa quyền lợi vật chất và tình cảm gia đình. Trong bối cảnh giá trị bất động sản ngày càng tăng cao, áp lực kinh tế có thể biến những người thân yêu thành những đối thủ trên bàn đàm phán pháp lý. Pháp luật đã có những công cụ để điều chỉnh quan hệ thừa kế, từ nguyên tắc chia đều cho đến ghi nhận công sức đóng góp. Tuy nhiên, để những công cụ ấy thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự thấu hiểu và thiện chí từ chính những người trong cuộc. Bởi suy cho cùng, di sản không chỉ là mảnh đất, căn nhà, mà còn là ký ức, là tình thân, là những giá trị tinh thần mà người đã khuất để lại cho thế hệ sau.
 
Khi pháp luật không thể hàn gắn những rạn nứt tình cảm, ít nhất nó cần đảm bảo rằng sự phân chia diễn ra một cách công bằng, minh bạch và đúng quy định. Đó là sứ mệnh của những người làm luật, của các cơ quan thực thi pháp luật, và của mỗi chúng ta – những người đang sống và sẽ tiếp nhận di sản từ thế hệ đi trước./.
 
Tác giả: Hoàng Thị Loan – VKS khu vực 4